Bij christelijke vorming denken veel mensen aan catechese, wat de associatie heeft van droge kennisoverdracht. Henk Boerman bepleit een heroriëntatie op het woord didachè uit de Vroege Kerk. ‘In de kerk draait het om onderwijs dat je helpt in het spoor van Jezus te blijven.’
De IZB begeleidt pioniersplekken, maar ook zogeheten jonge gemeenten. Dat zijn gemeenten die gestart zijn als pioniersplek, maar dat inmiddels niet meer zijn. Dat betekent dat er andere thema’s gaan spelen, die horen bij een meer gevestigde gemeenschap. Om deze missionaire plekken te helpen zich te oriënteren, wordt er jaarlijks een netwerkdag georganiseerd, die dit jaar op 31 oktober werd gehouden en door zo’n 35 deelnemers uit verschillende teams werd bezocht.
Het toerustingsprogramma dat zij bij IZB-Impact volgen, oriënteert zich op de eerste christelijke gemeenten, zoals die in hoofdstuk 2 van het Bijbelboek Handelingen beschreven worden. Elk jaar wordt stilgestaan bij een van de kenmerken van deze gemeenten, van koinonia (community en omzien naar elkaar) tot leitourgia (aanbidding en geloof). Het Griekse woord didachè - onderwijs en vorming - was dit jaar de leidraad van de bijeenkomst, gehouden in het nieuwe onderkomen van IZB en GZB, het Huis van Zending in Zeist.
Spiegel
Welke elementen van de kerk komen in deze jonge gemeenten goed tot uitdrukking, en welke minder? Is er ergens een blinde vlek of een aandachtspunt te ontwaren? Henk Boerman: ‘Sommige deelnemers werden zich ervan bewust dat ze geen aandacht besteden aan catechese bij jonge kinderen. Zo fungeren deze netwerkdagen als een spiegel. We kijken hier met een genadige blik naar. Het zijn immers organisch gegroeide plekken.’ Hij legt een parallel met kleine kerken op het platteland. ‘Ook daar vallen gaten, omdat door gebrek aan menskracht niet alle elementen van kerk-zijn evenveel aandacht krijgen.’
Bij jonge gemeenten speelt vorming op verschillende manieren een rol, legt Boerman uit. ‘Ze zijn allemaal bezig met het proces om mensen uit te nodigen om in het spoor van Jezus te komen en daarin te blijven.’
Er wordt bij onderwijs en vorming vaak een onderscheid gemaakt tussen drie fasen. ‘De fase van bekendmaking draait om het ontdekken van het christelijke verhaal en de betekenis daarvan voor het eigen leven. Dan volgt de fase van inwijding. Daarbij kun je denken aan doop en catechese. Vorming, ten slotte, draait om praktijken die mensen helpen om te groeien in geloof. Eigenlijk loopt dat aspect van vorming door alle fasen heen.’
Bergwandeling
Om het concreet te maken is tijdens de netwerkdag het beeld van een bergwandeling uitgewerkt. ‘Het is best moeilijk om mensen te verleiden om verdieping te zoeken en onderwijs te willen volgen. Daarom wilden we de missionaire plekken uitdagen om een verhaal te vertellen. Het beeld van bergwandelen sluit aan bij levenslang gevormd worden door Jezus. Je wilt in zijn spoor blijven. Daarvoor is voorbereiding nodig, net als bij een tocht. Er zijn vergezichten onderweg, waardoor je beseft: hier doen we het voor. Er wordt soms geklaagd. Je komt onderweg andere mensen tegen die je helpen. Je rugzak bevat inzichten en ervaringen die je met anderen kunt delen. Zo’n metafoor helpt om na te denken over de vraag: wat zijn we aan het doen en welk perspectief hebben we?’. De deelnemers werden uitgedaagd om in kaart te brengen welke activiteiten van hun plek te plaatsen zijn op de kaart van zo’n bergwandeling en in hoeverre ze bijdragen aan het volgen van Jezus.
Aanwezigheid
Vorming wordt vaak tot catechese vernauwd, maar Boerman hanteert liever een bredere definitie, waarbij meer aspecten van een leerproces worden meegenomen. Informele vorming gebeurt bijvoorbeeld in spontane gesprekken en tijdens maaltijden. Dan zijn er nog bewuste activiteiten zonder een vast curriculum, zoals het delen van je geloofsbiografie. Bij formele vorming gaat het om programma’s met een structuur zoals een geloofscursus of catechesetraject. ‘Catechese is in het verleden vaak gericht geweest op kennisoverdracht. Dat heeft heel vaak niet tot geloofsvorming geleid. Blijkbaar beklijft het niet als mensen veel over het leven van Jezus leren, als ze daarbij niet in het spoor van Jezus komen.’
Hij verwijst naar de theoloog Andrew Root, die in zijn boek ‘Faith formation in a secular age’ beschrijft hoe mensen tot geloof komen. ‘Root raadt kerken aan om zich minder op informatie en meer op ontmoeting te richten. Minder op de programma’s van activiteiten en meer op participatie, de mogelijkheid om mee te doen. Als je activiteiten niet goed werken, zegt Root, dan gaat het uiteindelijk om de vraag of er binnen die activiteit een ontmoeting met God kan plaatsvinden. Geloof wordt niet gevormd door de juiste argumenten of een aanstekelijk programma, maar door momenten waarop mensen iets ervaren van Gods aanwezigheid midden in het echte leven.’
Samenleven
Maar de geloofsinhoud doet er wel toe, en op dat punt is het goed om een kader te hebben. In veel kerkelijke gemeenschappen is catechese niet langer vanzelfsprekend, waardoor het zoeken is naar geschikt materiaal. Ook in jonge gemeenten is het zoeken wat past. Voor die situatie levert de theoloog Alex Fogleman een bruikbaar perspectief in zijn boek ‘Making disciples’. ‘Fogleman grijpt terug op de Vroege Kerk. Hij constateert dat kennis niet beklijft als die niet verbonden is met spiritualiteit en moraal. In de vroege kerk was die verbinding sterk aanwezig, nu is die er op veel plekken moeilijk te ontdekken.’
Als je wilt dat mensen gevormd worden in geloof, hoop en liefde, dan zijn er drie bronnen die daarbij nauw aansluiten, meent Fogleman. Hij noemt de Apostolische geloofsbelijdenis – verbonden aan geloof - , het Onzevader – een leerschool van hoop - en de Tien Geboden – leerschool van liefde - als leidraad. Boerman: ‘Als kerk kun je je aanbod aan activiteiten spiegelen aan de vraag of zij te relateren zijn aan die dimensies en die drie bronnen. Zo kun je voorkomen dat, om het scherp te stellen, vormingsprogramma’s vooral de voorkeuren van voorgangers of gemeenschappen weerspiegelen.’
Tijdens de netwerkdag werd er ten slotte ook nagedacht over vormende praktijken, zoals de filosoof James K.A. Smith die heeft benadrukt. ‘Hoe vormen gewoonten onze gemeenschap? Er zijn christelijke praktijken zoals bidden en Bijbellezen, maar je kunt ook naar andere gewoonten kijken’, zegt Boerman. ‘Wie neemt de beslissingen in mijn gemeenschap? Wie geven we het woord? Je kunt wel iemand bij de deur zetten, maar zijn we daarmee echt gastvrij? Mensen leren over Jezus niet alleen door wat je vertelt, maar ook door hoe je als gemeenschap samenleeft.’
Tekst: Nels Fahner