Wat is de plaats van de kerk in deze tijd? Met die vraag hield Bob van Meijeren zich bezig tijdens zijn afstuderen aan de Protestantse Theologische Universiteit. Iris Molenaar zette in de rubriek 'Geleerd' namens IZB-Areopagus de belangrijkste inzichten uit zijn onderzoek op een rij.
In zijn masterthesis 'Een plaats voor de kerk' bespreekt Bob van Meijeren de perspectieven van de Duitse wetenschapper Hartmut Rosa en de Lutherse predikant Andrew Root, bekend van het boek 'Wachten op God'. Root werd in zijn theologie geïnspireerd door Rosa. Van Meijeren zoekt naar een diepere doordenking van Rosa's denken voor de ecclesiologie. Wat zeggen Rosa en Root over de plaats van de Protestantse Kerk in Nederland in de huidige samenleving?
Verlies van resonantie en zicht op God
Beide auteurs spreken vanuit hun eigen perspectief over het probleem van onze laatmoderne samenleving. Rosa doet dit vanuit een sociologisch, filosofisch perspectief. Root neemt zijn uitgangspunt in het verdwijnen van het geloof in een God die werkt in onze wereld. Om te beginnen typeert Rosa het kernprobleem van onze hedendaagse Westerse samenleving als 'vervreemding'. We verliezen echt contact met mensen, dingen, de wereld om ons heen, maar ook met onszelf. Versnelling kenmerkt onze cultuur. We proberen de wereld steeds meer binnen ons bereik te brengen. 'Doordat we zoveel in ons eigen bereik brengen, verliezen we als moderne mensen het vermogen om ons aan te laten spreken en te laten bereiken door iets of iemand anders,' stelt Van Meijeren (p. 8). Daarnaast spreekt Root in relatie tot onze samenleving voornamelijk over verlies van transcendentie. Hij verwijst hiervoor naar Charles Taylors denken over secularisatie. Het lukt mensen niet meer om God in deze wereld aan het werk te zien.
De kerk als marktkraam of contrastgemeenschap
Vervolgens stelt Van Meijeren de vraag hoe de ideeën van Rosa en Root hun denken over de kerk vormen. Volgens Rosa dragen versnelling en het beschikbaar maken van de wereld bij aan vervreemding. In resonantie ligt volgens hem de oplossing voor dit probleem. 'Als vervreemding het verstommen van de relatie ten opzichte van de wereld en zichzelf is, dan is resonantie een sprekende relatie tussen het zelf en de wereld,' licht Van Meijeren toe (p. 16). Religie is één van de plaatsen waar resonantie kan gebeuren. Zo kan de kerk een mogelijke resonantiebron zijn. 'Juist doordat de late moderniteit zo weinig ruimte laat voor resonantie heeft de kerk de moderniteit iets te bieden' (p. 18). Toch blijft de kerk slechts één van de vele resonantiebronnen. Vandaar dat Van Meijeren het kerkbegrip van Rosa typeert als een marktkraam die waren aanbiedt op een marktplaats met verscheiden aanbod. Van Meijeren bekritiseert de individuele inkleuring van de vraag naar het goede leven in Rosa's denken: 'Door op de ervaring te focussen, mist Rosa aandacht voor de kerk als plaats waarin wordt nagedacht over de ethiek van het goede leven en als werkplaats van rechtvaardigheid' (p. 18).
Naast de marktkraam typeert Van Meijeren het kerkbegrip van Root als contrastgemeenschap. Roots uitgangspunt is het verlies van geloof in een werkzame God. Als gevolg daarvan gaan mensen hard werken in een poging zelf de kerk te redden. Root stelt daar de houding van wachten op God tegenover. Daarbij steunt hij op de resonantiegedachte van Rosa. Hoewel Root in zijn denken voornamelijk de kleinheid van de kerk in de wereld benadrukt, spreekt hij ook ambitieus over haar rol. 'De kerk is een gemeenschap waar het anders toe gaat dan in de rest van de wereld die door de late moderniteit in haar greep wordt gehouden. In haar kleinheid en ontvankelijkheid zou de kerk het tegenovergestelde moeten zijn van een cultuur die alles probeert in de hand te houden' (p. 21).
Het goede leven
Van Meijeren wijst in zijn onderzoek drie verschillen aan in ecclesiologie tussen Rosa en Root. Als eerste de plaats van de kerk in de wereld. Bij Rosa is de kerk één van de vele resonantiebronnen in de wereld. Waar de kerk bij Rosa deel is van de wereld, staat zij bij Root in contrast met de wereld, vanwege haar afhankelijkheid van God. Tegelijk richt de kerk zich op de wereld, omdat zij juist daar God kan ontmoeten. Een tweede verschil wordt zichtbaar in de reikwijdte van de kerk. De kerk kan volgens Rosa een ervaring bieden aan individuen. Van Meijeren merkt op dat daarin het ethische aspect van de kerk in de vraag naar het goede leven ontbreekt. Bij Root is de kerk meer dan een persoonlijke 'leverancier van resonantie' (p. 23). De kerk heeft immers als geméenschap een idee over het goede leven. Tot slot waarderen Rosa en Root de huidige staat van de kerk verschillend. Waar de kerk voor Rosa 'bijzonder krachtig resonantiepotentieel' bezit, heeft zij bij Root een meer uniek karakter (p. 24).
Tekst: Iris Molenaar.
Dit is de tweede aflevering van de rubriek ‘Geleerd’. Lees hier de eerste aflevering, over de masterthesis van Rik Zwalua.