Nieuws

‘Je luisterhouding is uitermate belangrijk’

2026-09-21T10:43:36Z

Na uw emeritaat bent actief gebleven in het ouderenpastoraat van de Jeruzalemkerk in Amsterdam en in Nieuw-Vennep. In hoeverre zijn nieuwe (liefdes)relaties een thema bij de ouderen die u bezoekt?

‘Ik ben het thema een paar keer tegengekomen. Zo heb ik twee keer een huwelijk bevestigd van twee mensen op leeftijd. De ene keer een weduwnaar die met een weduwe getrouwd is, de andere bruiloft was van een weduwnaar die trouwde met een mevrouw die alleen gebleven was. Het punt is: hoe kijken de kinderen ertegenaan? Als dit niet open besproken wordt, zijn kinderen geneigd de nieuwe liefde in de plaats te stellen van hun moeder of vader. Dat de nieuwe liefde niet in de plaats komt van de oude, maar erbij komt, moet duidelijk zijn voor het stel zelf, maar ook voor de kinderen. Ik vind het een goed teken als ik zie dat bijvoorbeeld de foto’s van de overleden partners naast elkaar op het wandmeubel staan.’

Welke rol kan je als pastoraal bezoeker spelen bij het omgaan met de reacties hierop?

‘Er heeft nooit iemand aan mij gevraagd wat ik van zijn of haar nieuwe relatie vond. Zo’n relatie ontstaat net als bij een jong stel: deze mensen zoeken het zelf wel uit. Als pastoraal bezoeker probeer je erachter te komen wat de verwachtingen zijn. Als bezoeker moet je je bewust zijn van je vooroordeel dat je kunt hebben bij de gedachte ‘Is dit nu wel zo’n goede match?’. Zo’n vraag kan in je opkomen maar moet je niet stellen. Probeer te delen in het geluk dat deze mensen voor zich zien. Die luisterhouding is uitermate belangrijk. Het is niet jouw keuze, maar die van hen. Je moet je dus als het ware ‘bevrijden’ van je oordeel over de situatie. Het kan wel zijn dat jou naar je mening wordt gevraagd. Die kun je dan in alle wijsheid, voorzichtigheid, maar ook in alle eerlijkheid geven.’

Waarom is die luisterhouding belangrijk?

‘Laat ik een voorbeeld geven. Mijn eigen vrouw is ruim vijf jaar geleden overleden. Ik ben blij dat ik in mijn pastoraat bij mijn weten nooit gezegd heb ‘ja, dat begrijp ik’ als iemand vertelde over het leven als alleenstaande na het verlies van zijn of haar geliefde. Want je kunt het niet begrijpen als je zelf niet in die situatie verkeert. Iedereen beleeft dat ook anders. Je wilt de ander nabij zijn in de strijd, in het verdriet en het gemis.’

Heeft dat verlies gemaakt dat u uw rol als pastor anders beleeft?

‘Ik denk dat de gesprekken aan diepgang gewonnen hebben, zonder dat ik dat nu als een direct gevolg zie. Ik dacht wel: als de emotie in gesprekken mij te veel wordt, dan stop ik ermee, want dat zal ieder kunnen begrijpen, maar daar zit niemand op te wachten, een huilende dominee tegenover je. Maar zo is het niet gegaan. Ik bezoek veel alleengaande mensen. Mensen zien mij nu bij voorbaat als een soort lotgenoot, die weet waar hij het over heeft. Als je geliefde kortgeleden overleden is, dan vragen veel mensen in die beginperiode hoe je die laatste maanden hebt ervaren en kun je je verhaal doen. Maar na enige tijd krijg je die vraag niet meer, maar voor jouzelf is het nog altijd als gisteren, ook al is het al vijftien jaar geleden. Ik vraag daar dus naar. En ik merk dat mensen dat zeer kunnen waarderen. Het kunnen vertellen over de periode van overlijden en de begrafenis is van zeer groot belang, is mij gebleken. Mijzelf is weleens gevraagd of ik weleens dacht aan een nieuwe relatie. Zo’n vraag vind ik heel ongemakkelijk. Want voor mij was mijn vrouw de grote liefde, ik heb geen enkele behoefte aan een andere relatie. Maar voor anderen kan het heel natuurlijk zijn om, bijvoorbeeld tijdens een vakantie, iemand te ontmoeten met wie er een relatie ontstaat.’

De ondertitel van de Lichtspoordag is ‘Hoe levenservaring je manier van verbinden kleurt’. Waarom is die rol van levenservaring zo belangrijk?

‘De mens is een product van zijn of haar geschiedenis, om het simpel te zeggen. In de tijd die achter je ligt heb je, als het goed is, wat wijsheid geleerd. Dat kleurt je verbindingen. Die levenservaring kan negatief zijn, maar als we uitgaan van positieve ervaringen, dan zal dat vertrouwen het aangaan van nieuwe relaties kleuren. Na de roze wolk ontdek je ook de dingen die niet zo positief zijn aan de ander. Het helpt als je geleerd hebt om te investeren in de relatie om tot verdieping te komen. Die houding kleurt dan ook de tijd die komt als je alleen komt te staan. Als je dan een nieuwe relatie aangaat, is het belangrijk om die negatieve karaktereigenschappen – die iedereen immers heeft - open te bespreken. Dat helpt om op een positief-kritische manier naar een nieuwe relatie te kijken.’

‘Relaties en reacties’ kun je ook breder trekken dan alleen liefdesrelaties. Ouder-kindrelaties spelen ook een rol in ouderenpastoraat. Hoe kun je daar als pastoraal bezoeker ouderen in ondersteunen?

‘Als pastoraal bezoeker kun je ouderen van advies dienen. Ik denk aan een alleenstaande moeder die geen contact meer had met haar zoon. Ik stimuleerde haar om op zijn verjaardag een kaartje te sturen. Maar de kaarten werden teruggestuurd, dus daar is ze mee opgehouden. Mijn advies is altijd: probeer trouw te blijven. Pleeg een telefoontje of stuur een kaartje. Probeer van jouw kant het contact te behouden. Sommige mensen zeggen: als mijn kind niet wil, dan houdt het op. Maar het is toch je taak, net zoals de vader uit het verhaal van de verloren zoon, om trouw te blijven en je kinderen in je hart te blijven meedragen, welke weg ze ook gaan. Ik heb ook weleens in het begin van mijn predikantschap contact gelegd met een dochter op verzoek van haar moeder, zonder dat aan die dochter te melden. Dat ging maar net goed. Daar heb ik mij ook nooit meer toe geleend, tenzij ik bij het maken van de afspraak open vertelde hoe de vork in de steel zat.’

Wat is je kompas als je wel een oordeel uitspreekt over iemands relatie?

‘Het is voor mij altijd belangrijk dat iemand zelf eerst vraagt wat ik ervan vind. Dan kun je proberen, in wijsheid, daarop te reageren. Het komt weleens voor dat iemand vertelt contact te hebben met iemand die niet kerkelijk betrokken is en daarover zegt: misschien is hij of zij wel op mijn pad gebracht zodat diegene ook tot geloof komt. Daar geloof ik niet zo in. Dat is volgens Paulus ook niet naar Gods bedoeling. Ik vraag dan bijvoorbeeld welke rol het geloof speelt iemands eigen leven. Want als je die derde dimensie in je leven niet met elkaar deelt? Daar zou ik het in alle voorzichtigheid wel over hebben. Je hebt immers het geluk van iemand voor ogen. Dus dan stel ik vragen zoals: wat als diegene niet tot geloof komt? Hoe zou je daarmee omgaan? Zo probeer ik dichtbij te blijven. Trouw zijn in het pastoraat betekent ook dat je hier met de ander niet eenmalig over praat, maar dat je bijvoorbeeld vraagt: zullen we hier over een paar maanden nog eens over doorpraten? Iemand daadwerkelijk terzijde staan is heel belangrijk. Als je maar één keer per jaar met zo’n gemeentelid een pastoraal gesprek hebt, is dat een druppel op een gloeiende plaat. Pastoraat betekent blijvende aandacht.’

Tekst: Nels Fahner

Meer weten? Meld je hier aan voor de Lichtspoordag op zaterdag 7 november over ouderenpastoraat, met Chris van Andel en Maaike de Goei-Jansma.

'Een diaconale gemeenschap zonder geestelijke begeleiding loopt mank'

2026-09-14T10:11:21Z

In zijn masterthesis 'Gemeenschap als inwijding' onderzocht justitiepredikant Jurjen de Bruijne wat er gebeurt als mensen zonder kerkelijke achtergrond betrokken raken bij een missionair-diaconale gemeenschap. Daarvoor bracht hij in een praktisch-theologisch onderzoek de missionaire plek De Ark in Amsterdam-Noord in beeld.

Bekering en mystagogie

De Bruijne begint zijn onderzoek met een achtergrondschets en theoretische analyse van missionair-diaconale presentieplekken. In deze gemeenschappen bestaat volgens hem verlegenheid rond klassieke zendingsthema’s als bekering en gemeenschapsvorming. Secularisatie werkt daarbij versterkend. Mystagogie wordt door De Bruijne aangedragen als mogelijke manier om 'transformatieve ervaringen' en processen van groeiende betrokkenheid bij presentieplekken te verstaan. Mystagogie kent de perspectieven van de mystagoog en de gemeenschap en van de myste (degene die wordt ingewijd) (p. 30-31). Eén van de taken van de mystagoog is het helpen verstaan van de ervaringen van degene die wordt ingewijd (p. 17). De Bruijne wil spreken over diaconale mystagogie: ‘Wil de kerk leren wie ze is dan moet ze diaconaat zien als een inwijding in het geheim van God’ (p. 18).

Interviews

Door persoonlijke verhalen van deelnemers en teamleden wordt de gemeenschap van De Ark in beeld gebracht. Het vormt een gastvrije gemeenschap waar mensen met diverse achtergronden aansluiting vinden. De Bruijne luistert in de interviews naar de context van De Ark en duidt zijn bevindingen met behulp van een begrippeninstrumentarium over mystagogie van Annemiek de Jong-van Campen. Daarbij is zijn verkennende vraag: ‘Waar in de groeiende betrokkenheid van deelnemers is sprake van mystagogie?’ (p. 32). Hij kijkt naar het mystagogisch aanbod van De Ark als presentieplek, maar ook naar de manier waarop dit ontvangen wordt, de receptie, dus hoe mensen daarop reageren.

Aanreiken, wekken en duiden

Uit het onderzoek blijkt dat er, in wetenschappelijke termen, 'processen van transformatie' gebeuren in de missionair-diaconale gemeenschap. Deelnemers hebben in meer of mindere mate de ervaring van verandering. 'Vanaf het moment dat mensen betrokken raken, gebeurt er iets' (p. 42). Ze vinden een thuis, komen in beweging of worden anderszins gevormd. Het begrip mystagogie brengt hierin gelaagdheid aan en helpt onderscheiden wanneer kan worden gesproken over mystagogie als proces van inwoning en omvorming. Volgens De Bruijne dragen de veranderingen die deelnemers meemaken 'het karakter van inwijding' (p. 49).

Teamleden blijken daarvoor belangrijk te zijn, maar de gemeenschap zelf is ook stimulerend. De teamleden zijn echter verlegen in het theologisch duiden van hun werk voor De Ark. Die verlegenheid klinkt ook in de verdere onderzoeksresultaten. ‘Een christelijk kader wordt vanuit De Ark nauwelijks actief overgedragen’, concludeert De Bruijne (p. 42). Het aanreiken van een christelijke visie en het wekken en duiden van spirituele ervaringen vormen samen het geheel van ‘mystagogisch aanbod’ (p. 31). Missionair-diaconale gemeenschappen blijken goed te zijn in het aspect van het wekken van spirituele ervaringen. Door verlegenheid zijn ze minder sterk in het duiden van die ervaringen en het aanreiken van een christelijke visie op de werkelijkheid. Daar ligt op basis van dit onderzoek een uitdaging.

Geestelijke begeleiding

In de samenvatting van zijn onderzoek schrijft De Bruijne: ‘Waar de receptie bij deelnemers groot is, ontbreekt vaak passend aanbod vanuit de presentieplek. Dat vraagt om een vernieuwde vrijmoedigheid in het gesprek over transformatieve ervaringen bij missionair-diaconale presentieplekken, en om verdere theologische bezinning op gemeenschap, bekering en de mystagogisch rol binnen deze context.’

Hij besluit zijn onderzoek met vier aanbevelingen voor de praktijk. Zo beveelt hij onder andere diaconale presentieplekken aan te investeren in de mystagogische vorming van teams, zodat zij transformatieve processen van deelnemers kunnen herkennen. ‘Een diaconale gemeenschap zonder een vorm van pastorale of geestelijke begeleiding loopt mank’ (p. 51).

Ook beveelt hij aan te luisteren naar de transformatieve ervaringen van deelnemers om nieuwe taal op te doen en zo na te denken over de betekenis van het evangelie in onze tijd. Het onderzoek van De Bruijne biedt waardevolle aanknopingspunten om het gesprek over de rol van mystagogie en inwijding bij missionair-diaconale presentieplekken voort te zetten en samen te bewegen van verlegenheid naar vrijmoedigheid.

Tekst: Iris Molenaar

Dit is de derde aflevering van de rubriek ‘Geleerd - over actueel missionair onderzoek’, in de nieuwsbrief voor voorgangers van de IZB. Lees hier de eerste aflevering, over de masterthesis van Rik Zwalua, en de tweede, over de scriptie van Bob van Meijeren.

‘Neem me gewoon mee in je zoekproces als predikant’

2026-09-14T10:12:21Z

Dominee Wim Vermeulen kreeg in de zomer van 2025 een ongewone mail in zijn mailbox. Afzender: Jan-Willem Lankhaar, actief gemeentelid en jarenlang preekvoorziener. In de bijlage zat een heel uitgebreid essay over preken, vanuit het perspectief van kerkganger. ‘Ik was verrast door de omvang en de grondigheid ervan,’ zegt Wim Vermeulen over het document van zo’n 12.000 woorden, dat hij voor zich heeft liggen.

Het essay bevat onder meer 19 praktische adviezen, waar je het als predikant natuurlijk niet altijd mee eens hoeft te zijn, maar die wel prikkelen en tot nadenken aanzetten. Er volgden gesprekken en ze besloten samen een workshop te geven bij het preekfestival dat in het voorjaar van 2026 plaatsvond, met als thema ‘Terugpraten vanuit de kerkbank’. IZB-Areopagus zocht hen op, op een zonnige middag, om door te praten over een paar kernpunten uit het essay.

Jan-Willem, waarom is preken een onderwerp dat je dusdanig bezighoudt dat je er een essay over hebt geschreven?

Jan-Willem: ‘Ik zit vanaf mijn kindertijd op zondag in de kerk, ben grootgebracht met het geloof en ben in die traditie voortgegaan. Ik ging studeren, deed promotieonderzoek. Enerzijds ben ik overtuigd gebleven van de waarheid van het evangelie, maar anderzijds had ik ook de ervaring dat ik al bij de drempel van de kerk niet meer kon navertellen waar de preek over ging. Dat schuurde bij mij. Dat is een proces van zo’n twintig jaar geweest. Het zorgde voor verwarring, want ik was er niet gelukkig mee. Ik probeerde het onder woorden te brengen en daarbij heb ik het vaak op mezelf betrokken: kennelijk begrijp ik iets niet. Maar ik ben er gaandeweg van overtuigd geraakt dat het alles te maken heeft met bewuste keuzes bij de prediking. Andere keuzes zouden een heel ander effect kunnen hebben.’

Je pleit ervoor om de hoorder naar de tekst te brengen, in plaats van de tekst naar de hoorder. Dat klinkt eenvoudig. Wat bedoel je daarmee?

Jan-Willem: ‘Ik pleit ervoor niet zozeer de boodschap naar het nu te brengen, zoals preektrainer Paulien Vervoorn bijvoorbeeld bepleit, maar de hoorder als het ware in de schare rond Jezus te parachuteren. Dat heeft ermee te maken dat ik in de loop van de tijd een andere kijk op de Bijbel gekregen heb. Als je de context van iets kent, zoals bij een schilderij van Rembrandt, dan kijk je er anders naar. Je begrijpt het kleurgebruik. Zo ook met een Bijbelgedeelte.’

Hij zwijgt even. ‘Veel preken die ik heb beluisterd, benaderen de Bijbelse boodschap als iets tijdloos en proberen daar een boodschap voor nu uit te extraheren. Ik zou zeggen: houd het simpel en neem me gewoon mee in jouw zoekproces als predikant. Hoe ben je tot deze tekstkeuze gekomen? Wat valt je op? Daarmee kom ik als hoorder dichterbij de benadering die de predikant kiest, en daarmee ook dichter bij de tekst. En als een dominee er niet per se een bepaalde boodschap voor nu uit hoeft te halen, dan kan hij of zij ook weerbarstige teksten ruimte geven.’

Wim, herken jij het punt dat de context weinig aandacht krijgt in preken?

Wim: ‘Jan-Willems hoofdpunt snap ik wel. Zelf dacht ik dat ik juist wel aandacht aan die context besteedde, dus dat ik dat al doe. De kernvraag is volgens mij of je existentieel gelijktijdig kunt worden met een persoon uit de Bijbel, zodat er een soort horizonversmelting optreedt: het leven van nu raakt vervlochten met de verhaalwerkelijkheid. Ik leest Jan-Willems stuk ook als een pleidooi voor vertrouwen in de Schrift. Het kan heel krampachtig worden als je zo graag de relevantie van een Bijbelgedeelte voor het nu wilt laten zien.’

Details

Maar hij heeft ook bedenkingen bij sommige van de 19 adviezen waarmee het essay afsluit, geeft hij toe. Neem het advies om zo veel mogelijk context te geven bij een Bijbelgedeelte. ‘Als je zegt “neem mij mee in de tekst en de context van het verhaal”, dan kan dat snel een soort college worden. Veel predikanten zijn daar bang voor.’

Hij leunt achterover en kijkt even naar zijn gesprekspartner. ‘Ik ben dus wel benieuwd hoe je bijvoorbeeld kijkt naar een stuk uit de preek van afgelopen zondag. Daarin ging het over de tekst ‘Niemand heeft ooit God gezien’ uit 1 Johannes. Ik heb uitgelegd dat hij de evangelist tegen de achtergrond van de gnostiek bedoelt, een stroming waarin men ervan overtuigd was dat het mogelijk was God te zien, mits je tot de ingewijden behoorde. Is dat wat je bedoelt met het bieden van context?’

Jan-Willem: ‘Ja, ik denk het wel. Als ik als hoorder begrijp dat de schrijver een bepaalde polemiek had met iemand, dan worden ogenschijnlijk willekeurige teksten begrijpelijker. Ik besef dan dat de schrijver van een Bijbelpassage een mens als ik was.’

Hij is niet zo bang dat preken verworden tot een college, zegt Jan-Willem: ‘Wetenswaardigheden, bijvoorbeeld, zijn vaak ook echt het weten waard. Vreemde details kunnen een sleutel zijn. Waarom gebeurt de belijdenis van Petrus in Caesarea? Omdat in de plaats de keizercultus belangrijk is. Dáár stelt hij de vraag: wie is nu de echte Heer? Ik vind het fascinerend als dit in een preek uit de doeken gedaan wordt.’

Wim, lachend: ‘En daarom zeg jij: graag meer daarvan in de preek.’

Gevoelslaag

De adviezen in het essay komen voor de argeloze lezer soms wat stellig over, alsof elke preek zich rationeel laat ontrafelen. Jan-Willem: ‘Misschien heeft mijn neiging om de Bijbel zo exact te willen begrijpen te maken met het feit dat ik opgevoed ben met het besef dat het geloof heel het leven moet doortrekken. Als ik iets niet begrijp, is dat voor mij echt problematisch. Ik denk dat ik misschien daarom graag een connectie wil ervaren, als hoorder, als ik een preek beluister.’

Wim: ‘Ik vind het boeiend dat je dit nu benoemt, terwijl die diepere gevoelslaag in het essay niet zozeer naar voren komt. Zelf ben ik bezig met de vraag wat sacramentele prediking is: prediking die de hoorder raakt op een existentieel niveau en raakt aan een werkelijkheid die verder ligt dan de woorden, zoals een sacrament dat doet.’

Wim bladert wat door het document, dat voor hem op tafel ligt. ‘Wat ik ingewikkeld vind, is dat jouw stuk ergens ook het resultaat is van een praktijk in het protestantisme waarin iets is scheefgegroeid. De sacramenten zijn op de achtergrond gezet en de preek heeft een enorme nadruk gekregen. Ik ben daarom blij dat er zoiets bestaat als het leesrooster, dat geënt is op het kerkelijk jaar, en daarmee op het leven van Jezus. Daarmee wordt er een groter verhaal verteld, en is er telkens de existentiële gelijktijdigheid met Jezus’ leven.’

Commitment

In het onderwijs grijpen docenten regelmatig terug op wat er de vorige keer is behandeld. Predikanten doen dit vrijwel nooit, terwijl dit helpt om de stof te laten beklijven, is een van de adviezen die Jan-Willem geeft in zijn essay.

Jan-Willem: ‘Ja, dat viel me op vanwege mijn onderwijsachtergrond, namelijk dat elke preek een afgerond geheel is. Maak je dan eigenlijk de hoorder niet een beetje lui? Je zou meer commitment met de preek kunnen kweken, denk ik, door te zeggen: volgende week ga ik het hier- of daarover hebben.’

Wim: ‘Dit doet me denken aan wat ik van Henk Bakker geleerd heb, docent aan het Baptistenseminarie. In een artikel geeft hij het advies dat je preek onderdeel is van een driezijdig scheermes, waarbij het Bijbelgedeelte op verschillende manieren terugkomt. Op basis van de preek maak je een Bijbelstudie voor de week erop. Daarin kun je veel meer ingaan op de praktijk. Van tevoren leg ik een tekst waar ik over ga preken, regelmatig voor aan de deelnemers van een ouderenbijbelkring. Wat roept dit bij u op, vraag ik dan. Dat levert een aardig inkijkje op van een eerste lezing van een Bijbelgedeelte en dat helpt mij bij het maken van de preek. Ik denk dat Henk Bakker zoiets bedoelt met dat een preek niet op zichzelf moet staan.’

Zojuist liet je de term ‘sacramentele prediking’ vallen. Wat bedoel je daarmee? Op welk punt raakt dat aan wat we besproken hebben?

‘Augustinus maakt een onderscheid tussen teken en zaak, ‘sigma’ en ‘res’. Brood en wijn zijn symbool voor het lichaam en bloed van Christus. Die tekenen zijn meer dan zomaar iets, maar minder dan de zaak zelf. Op die manier ben ik op zoek naar wat voor soort taalhandeling de preek is. Wat maakt preken uniek? Het sacramentele betekent dat je laat doorschemeren dat de preek dienstbaar is aan een werkelijkheid die groter is dan de taal zelf. Dat raakt aan wat Jan-Willem benoemt in zijn essay. Ik noem dat die existentiële gelijktijdigheid, dat je tijdens het beluisteren van een preek over de slavin Hagar die is weggestuurd door Abraham, als het ware Hagar, die bij de put zit, zelf wórdt. Als dit gebeurt, is dat een gave van de Geest, maar je kunt er als prediker wel aan werken. De manier waarop je exegese doet kan daaraan dienstbaar zijn, maar ook de manier waarop je spreekt, je voordracht en je taal. Er bestaan heel losse preekstijlen, bij wijze van spreken als een praatje bij de patatboer, maar ik denk dat dit niet dienstbaar is aan dat sacramentele besef.’

Tekst: Nels Fahner

Het essay van Jan-Willem Lankhaar is hier te downloaden. Dit interview verscheen in de nieuwsbrief Company of Preachers van IZB-Areopagus.