Heilig Avondmaal missionair doordacht

Het vieren kan nieuwkomers helpen

Het heilig Avondmaal moet geen missionaire activiteit worden. Maar de viering biedt wel goede gelegenheid om de kern van het christelijk geloof uit te leggen, schrijft Niels de Jong, missionair werker van de IZB in Rotterdam.

Het vieren van het Heilig Avondmaal is een van de mooiste momenten in een christelijke gemeenschap. Dat je samen aan één tafel zit en dan nog wel de tafel van de Heer. Terwijl je elkaar niet hebt uitgekozen. Je bent één lichaam vanwege het gedeelde geloof in Jezus Christus. Ondanks de verschillen in leeftijd, intelligentie, maatschappelijke klasse, achtergrond, etc. Dat valt allemaal weg. Iedereen is gelijkwaardig. Iedereen leeft namelijk van dezelfde genade. Een bijzonder teken van de kern van het evangelie (genade door Jezus Christus) en van wat het evangelie uitwerkt (liefde onderling).

In gemeenten van allerlei signatuur wordt het Avondmaal verschillend gevierd. Een en ander hangt van de traditie af van het kerkverband, maar ook van de theologische traditie en de plaatselijk gegroeide traditie. Bovendien vult de ene voorganger het weer anders in dan de andere. Deze verschillen maken dat het Avondmaal voor de beleving van mensen nogal kan verschillen. Het geheel kan bijvoorbeeld plechtig zijn, maar ook rommelig. De sfeer kan gespannen zijn, maar ook ontspannen*. Verder kan het tempo variëren. Sommige gemeenten nemen de tijd waardoor de dienst inderdaad een voorsmaak van de eeuwigheid is – echter alleen wat betreft de lengte. Andere gemeenten willen het vooral niet te lang laten duren. In werkelijk een sneltreinvaart wordt alles afgeraffeld, men staat uitgebreid stil bij de tekenen van brood en wijn, daarna wordt er weer gas gegeven tot het einde. Andere gemeenten vieren het Avondmaal tussen neus en lippen door. Je loopt langs de voorganger, neemt een hap en een slok en je gaat weer over tot de orde van de dienst (en tot de orde van de dag). En zo kan ik nog wel meer voorbeelden geven van uiteenlopende vormen die een grote stempel drukken op de beleving van het Avondmaal.

Ik heb echter het idee dat, hoe verschillend al de bestaande gewoonten ook zijn, de huidige manieren van doen wat betreft het vieren van het Avondmaal op één punt overeenstemmen. Namelijk de opvatting dat het vieren van de tekenen van brood en wijn niet iets is voor buitenstaanders. Ik begrijp dat wel. Het is ook een mysterie wat aan de Avondmaalstafel precies gebeurt. Woorden als ‘drinken van Zijn bloed’ en ‘het offer van zijn vlees’ roepen bovendien nog veel meer mysterie op, misschien zelfs afkeer en misverstanden. Verder kun je argumenteren dat het Avondmaal alleen iets is voor gelovigen omdat de tafel ook niet bestemd is voor ongelovigen. Allemaal redenen om de viering van het Avondmaal niet missionair te doordenken. De praktijk in veel orthodoxe gemeenten is naar mijn inschatting ook dat in diensten waarin het Avondmaal gevierd wordt, minder bezocht worden dan andere diensten. Mensen die meer aan de rand meeleven, mijden deze diensten omdat ze zich waarschijnlijk niet helemaal op hun gemak voelen tijdens deze diensten. Gemeenteleden zullen ook niet zo snel iemand meenemen naar een avondmaalsdienst, aangezien ze wel aanvoelen dat het allemaal maar bevreemdend werkt voor hun vriend(in).

Het zou echter anders kunnen en misschien ook wel moeten… Niet dat je van het Avondmaal een missionaire activiteit moet maken – integendeel! Maar waarom zou je er niet naar streven om mensen jaloers te maken naar wat er aan die avondmaalstafel gebeurt? Waarom zou je er niet je best voor doen dat mensen begrijpen wat er gezegd wordt? Waarom zou je niet het vieren van het Avondmaal gebruiken om zowel gelovigen, half-gelovigen en ongelovigen duidelijk te maken wat uiteindelijk de kern is van het geloof? Waarom zou je niet van de gelegenheid gebruik maken om mensen te laten zien, proeven, horen, tasten hoe groot het offer van Jezus Christus is geweest (en dus hoe groot hun eigen zonde en Zijn liefde)? Ook Stefan Paas pleit hier in het kort al voor in zijn boek ‘De werkers van het laatste uur’. Zie het volgende citaat: ‘Ook het Avondmaal kan een bekerende instelling worden. Als het goed wordt uitgelegd, zal de niet-gelovige een zeer specifieke en zichtbare presentatie ontvangen van het verschil tussen wandelen met Christus en leven voor jezelf: ‘Sta je recht tegenover God? Vandaag? Nu?’. Er is geen effectievere manier om iemand te helpen met een geestelijke zoektocht. Sommige zoekers zullen zich alleen realiseren dat ze geen christen zijn, wanneer ze de tafel afgeschermd zien worden voor hen, na een preek over de betekenis van het evangelie.’.

Suggesties
Vanwege bovenstaande redenen hier een aantal suggesties voor het gebruik van het Avondmaal voor een gemeente die missionair wil zijn – ook als ze het Avondmaal gebruikt. Met het doel dat als iemand eens in een kerkdienst binnen komt lopen, ziet dat de gemeenteleden het Avondmaal vieren, diep onder de indruk komt en bij zichzelf uitroept: ‘God is in uw midden!’ (I Kor. 14: 25). Grote kans overigens dat deze suggesties tegelijkertijd de kwaliteit verhogen van het vieren van het Avondmaal voor de deelnemende gelovigen.
1. Leg goed uit waar het in het Avondmaal om draait en wat er gebeurt. Zo leg je de kern van het evangelie uit, waar zowel de meest ongelovige persoon als de meest gelovige persoon het van moeten hebben. Namelijk dat je niets verdient, maar dat Jezus je ondanks dat aan zijn tafel wil hebben als je in Hem gelooft. Leg ook uit voor wie het brood en de wijn bedoeld is, voor wie niet en waarom. Wees daarbij ruim en genadig, maar wel eerlijk. Vermijd de indruk dat mensen die meedoen beter zijn dan mensen die niet meedoen.
2. Laat dit bijzondere genadekarakter van het Avondmaal zien – de verbondenheid met Jezus Christus en met elkaar ondanks alles. De avondmaalstafel is een groot teken van zijn wil tot verbondenheid met ons. Benut daarbij ten volle het visuele van dit ritueel. Mensen kunnen door de viering van het Avondmaal het evangelie voor zich zien. Dat kan mensen van deze tijd helpen om het evangelie beter te begrijpen.
3. Laat het mysterie staan. Praat niet alles plat. Echter, belangrijk is dat het niet een mysterie wordt door ons verhullende en ouderwetse taalgebruik. Maar het is een mysterie is dat, door het gebroken brood en de geschonken wijn, Jezus Christus ons tegemoet komt.
4. Wees duidelijk dat het Avondmaal er is voor gelovigen. Maar geef ruimte aan mensen die niet meedoen. Geef dat de dienst ook voor hen een moment is van stilte en inkeer. Geef hen niet het idee dat ze voor niets zijn gekomen.
5. Zorg dat mensen niet te veel opvallen. Of ze nu meedoen met de viering van het Avondmaal of juist niet – iedereen is vrij en moet zich niet bekeken voelen, verdacht of een buitenbeentje.

Voorwaarden
De bovenstaande suggesties gaan overigens alleen werken als er wordt voldaan aan de volgende voorwaarden.
a. Het Avondmaal is een Heilig Avondmaal. Het mag dan ook echt een heilig moment zijn. Slordigheid, amateurisme, knulligheid, onnozelheid etc. is daarom ook uit den boze. Er mag best de tijd genomen worden voor deze instelling van Jezus Christus. Schep de juiste voorwaarden dat het ook echt een heilig moment kan zijn. Zowel voor de gebruikers van het brood en de wijn als voor de toeschouwers. Overigens betekent niet dat de hele dienst loodzwaar moet zijn… Als het goed is draagt de muziek op de achtergrond bij aan de heiligheid van het moment.
b. De viering van het Avondmaal dient geen dood gebruik te zijn wat kerkmensen nu eenmaal bij tijd en wijle doen. Integendeel, het dient iets te zijn waar er onder de deelnemers werkelijk besef is van de aanwezigheid van Jezus Christus. Daarbij is het belangrijk dat zowel voorganger als gemeenteleden heel goed begrijpen en diep beseffen wat voor een wonder het is dat mensen aan tafel mogen zitten bij de Gastheer zelf. Als dit besef er echt is, dan zal dit zijn uitstraling hebben op eventuele gasten, die dan zullen zien aan de mensen dat er echt iets gebeurt aan de tafel.
c. De viering van de maaltijd is een gemeenschapsmaaltijd. Dat doe je met elkaar en niet in je eentje. Het avondmaal heeft daarom als het goed is ook iets warms. Dit kan bijvoorbeeld uitgedrukt worden door elkaar een handdruk te geven bij het einde van de viering, maar er zijn ook andere mogelijkheden. Ook de (persoonlijke) manier waarop de voorganger brood en wijn uitdeelt en de mensen elkaar het brood en de wijn doorgeven, maakt verschil. Als het goed is, zien gasten de verbondenheid en de aanvaarding onderling. Bovendien is de tafel de plek waar je, ondanks alles, je gekend mag weten – zowel door Christus als door je medebroeders en -zusters. Daar zouden gasten ook wel eens naar kunnen gaan verlangen.

In de Nieuwtestamentische gemeente organiseerden de eerste christenen hun samenkomsten rondom woord en tafel. Juist de tafelviering was voor hen onmisbaar voor de beleving van Christus’ aanwezigheid. Waarom zou de viering van het Avondmaal dan niet centraal staan bij ons? Mits gevierd zoals hierboven, zou het wel eens zowel christenen als niet-christenen enorm kunnen helpen in hun geloof. En was het avondmaal daarvoor niet ingesteld – niet omdat Jezus Christus dat nodig had, maar omdat wij het nodig hadden om het vol te houden in het (geloofs)leven?

Niels de Jong
* Het vieren van het Avondmaal kan soms omgeven zijn van angst voor het zich een oordeel eten en drinken. Het kan er allemaal ook zo plechtig en formeel aan toe gaan dat mensen bang zijn op te vallen of te knoeien. Ik heb wel eens iemand gesproken die eigenlijk alleen maar bezig was om de beker wijn niet te laten vallen… 
(Overgenomen uit Contactblad GB, Amsterdam, juni 2010) 

 
CBF-keur voor goede doelen